प्रत्येक वर्ष असार १५ गते मनाइने राष्ट्रिय धान दिवस नेपाली कृषि, संस्कृति र जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो। हिलोमा धान रोप्दै, असारे भाका गाउँदै र दही–चिउरा खाँदै मनाइने यो दिनले किसानको श्रमप्रति सम्मान व्यक्त गर्नुका साथै कृषि उत्पादनको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। कृषिप्रधान देश नेपालका लागि धान दिवस केवल उत्सव होइन, खाद्य सुरक्षा र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको सन्देश पनि हो।
दही–चिउरा खाने परम्पराले नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध बनाएको छ। दही स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि लाभदायक मानिन्छ भने असारको गर्मीमा शरीरलाई शीतलता र ऊर्जा प्रदान गर्ने विश्वास रहिआएको छ। यही कारण खेतीपातीमा संलग्न मात्र होइन, अन्य पेसा–व्यवसायमा रहेका नेपालीले पनि यो दिनलाई विशेष रूपमा मनाउने गरेका छन्।
तर यस वर्षको धान दिवस भने केही निराशाबीच आएको छ। असारको मध्यसम्म पनि देशका धेरै भागमा पर्याप्त वर्षा नहुँदा धान रोपाइँ अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन। कतिपय स्थानमा किसानले सिँचाइ सुविधा र रासायनिक मलको अभावको गुनासो गरिरहेका छन्। मौसमको अनिश्चितता र जलवायु परिवर्तनका असरले कृषि क्षेत्र थप जोखिममा परेको स्पष्ट देखिन्छ।
धान दिवस मनाउने औपचारिक कार्यक्रमभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा किसानका वास्तविक समस्या समाधान गर्नु हो। सिँचाइ पूर्वाधारको विस्तार, गुणस्तरीय बीउ र मलको समयमै उपलब्धता, आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोग तथा कृषि बीमाको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा सरकारले विशेष ध्यान दिनुपर्छ। साथै जलवायु अनुकूल कृषि प्रणाली विकास गरी किसानलाई समयमै मौसमसम्बन्धी सूचना उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
धान दिवसले नेपाली कृषि संस्कृतिको गौरव झल्काउँछ। तर किसानको अनुहारमा वास्तविक मुस्कान ल्याउन केवल उत्सव पर्याप्त हुँदैन। कृषि क्षेत्रलाई उत्पादनमुखी, आधुनिक र सुरक्षित बनाउने दीर्घकालीन नीति तथा प्रभावकारी कार्यान्वयन नै धान दिवसको सच्चा सम्मान हुनेछ।
