विष्णुकमार प्रसाई

नेपालको राजनीतिक बहसमा युवाहरूको भूमिकाबारे लामो समयदेखि चर्चा हुँदै आएको छ। तर पछिल्ला दिनहरूमा झापाबाट आएका युवापुस्ताका सार्वजनिक प्रतिक्रियाहरूले यस बहसलाई नयाँ मोड दिएका छन्। ती प्रतिक्रियाहरूमा एउटा साझा स्वर प्रस्ट देखिन्छ – पुराना दलप्रति वितृष्णा र नयाँ अनुहारप्रति तीव्र आकर्षण। तर यो आकर्षण विचारबाट निर्देशित छ कि विकल्पको अभावबाट उत्पन्न भएको छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।

उपलब्ध प्रतिक्रियाहरू हेर्दा एउटा उल्लेखनीय तथ्य देखिन्छ। समर्थन अत्यन्त संक्षिप्त छ। “जय बालेन”, “घण्टी”, “भोट फर घण्टी” जस्ता अभिव्यक्तिहरू दोहोरिएका छन्। तर किन भन्ने प्रश्नको जवाफ प्रायः अनुपस्थित छ। नीतिगत बहस छैन, कार्यक्रमको उल्लेख छैन, संरचनागत सुधारको अपेक्षा स्पष्ट छैन। समर्थन छ, तर त्यसको तर्क छैन।

यसलाई हल्का रूपमा लिन मिल्दैन। किनकि राजनीतिक समर्थन जब तर्कभन्दा भावनामा आधारित हुन्छ, त्यसले गहिरो असन्तोषको संकेत गर्छ। झापाका यी प्रतिक्रियाहरू उत्साहको मात्र अभिव्यक्ति होइनन्, ती निराशाको दस्तावेज पनि हुन्। यो समर्थन बालेनको मात्र होइन, पुराना दलहरू – एमाले र कांग्रेस – प्रतिको निरन्तर अस्वीकारको स्वर हो।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने, यी प्रतिक्रियाहरूमा प्रत्यक्ष रूपमा पुराना दलको आलोचना कम छ। तर मौन अस्वीकार तीव्र छ। युवाहरूले लामो व्याख्या गरेका छैनन्, तर छनोट स्पष्ट छ। यो मौनता आफैंमा राजनीतिक सन्देश हो – स्थापित दलहरूसँग संवाद गर्नुपर्ने धैर्य समाप्त भएको संकेत।

यस प्रवृत्तिलाई केवल ‘व्यक्तिपूजा’ भनेर खारेज गर्नु पनि अधुरो व्याख्या हुनेछ। यहाँ व्यक्ति भन्दा ठूलो कुरा छ – प्रणालीप्रति विश्वासको क्षय। जब दल, विचारधारा र घोषणापत्रले युवालाई सम्बोधन गर्न सक्दैनन्, तब उनीहरू प्रतीक खोज्छन्। बालेन यहाँ नीति भन्दा बढी संकेत हुन् – असन्तोषको संकेत।

तर यहीँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ। के नारा मात्र पर्याप्त हुन्छ? के प्रतीकले संरचना बदल्न सक्छ? इतिहासले देखाएको छ, परिवर्तनको ऊर्जा भावनाबाट सुरु हुन सक्छ, तर संस्थागत परिणाम तर्क र संरचनाबाट मात्र सम्भव हुन्छ। यदि समर्थन प्रश्नविहीन रह्यो भने, त्यो समर्थन टिकाउ हुँदैन।

झापाबाट आएका प्रतिक्रियाहरूमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने, ती सामूहिक छन् तर संगठित छैनन्। आवाज धेरै छन्, तर बहस छैन। समर्थन व्यापक देखिन्छ, तर दिशा अस्पष्ट छ। यसले युवापुस्ताको राजनीतिक संलग्नताको सीमालाई पनि उजागर गर्छ – उत्साह छ, तर ढाँचा छैन।

यो अवस्थालाई न त रोमाञ्चक क्रान्ति भनेर अतिरञ्जना गर्न मिल्छ, न त अपरिपक्वता भनेर खारेज गर्न। यो एक संक्रमणकालीन क्षण हो। पुरानो राजनीति प्रतिको भरोसा भत्किएको छ, तर नयाँ राजनीतिक अभ्यास अझै संस्थागत भएको छैन। यही खाली ठाउँमा प्रतीकहरू जन्मिन्छन्।

यहाँ पुराना दलहरूले आत्ममन्थन गर्नुपर्ने स्पष्ट संकेत छ। युवाहरू पार्टी छोड्दैछन् भन्ने कुरा नारा मार्फत नभएर मौन चयनमार्फत देखिँदैछ। यदि यो मौनतालाई केवल ‘सोसल मिडिया ट्रेन्ड’ भनेर पन्छाइयो भने, त्यसको मूल्य आगामी निर्वाचनमा तिर्नुपर्नेछ।

युवाहरूले दल होइन, परिणाम खोजिरहेका छन्। उनीहरू भाषण होइन, कार्यक्षमता खोजिरहेका छन्। तर त्यही युवाहरूलाई पनि एउटा प्रश्न सोध्नुपर्ने हुन्छ – तपाईंको समर्थन केवल अस्वीकारमा सीमित रहने हो, कि विकल्प निर्माणतर्फ अघि बढ्ने हो?

लोकतन्त्रमा असन्तोष आवश्यक हुन्छ, तर पर्याप्त हुँदैन। असन्तोषले प्रश्न उठाउँछ, तर उत्तर खोज्नु राजनीतिक परिपक्वताको अर्को चरण हो। झापाबाट आएको युवा स्वरले एउटा ढोका खोलेको छ। अब त्यो ढोकाबाट के प्रवेश गर्छ – तर्कसहितको नयाँ राजनीति कि केवल अर्को प्रतीक – त्यो अझै तय भएको छैन।

यो क्षणलाई न त डरले हेर्नुपर्छ, न त उत्साहले अन्धो भएर। यसलाई ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ। किनकि जब युवाहरू मौन रूपमा दल छोड्छन् र छोटा नारामा विश्वास व्यक्त गर्छन्, त्यहाँ राजनीति बदलिँदै हुन्छ – तर त्यो परिवर्तन कता जाने हो भन्ने प्रश्न अझै खुलै छ।
लेखक वरिष्ठ पत्रकार तथा राजनीति विश्लेशक हुनुहुन्छ