विष्णुकुमार प्रसाईं
बरिष्ठ पत्रकार तथा राजनीतिक विश्लेषक

सामाजिक सञ्जालका टिप्पणीहरू धेरैपटक आवेगले भरिएका देखिन्छन् । तर आवेगभित्र समाजको गहिरो मनोदशा लुकेको हुन्छ । हालै सार्वजनिक दुई भिडियोमाथिका सयौँ टिप्पणीहरू पढ्दा एउटा प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन्छ—नेपाली जनमानसको ठूलो हिस्सा असन्तोष, अविश्वास र वैकल्पिक खोजको मानसिक अवस्थामा छ ।

“पुरानो जग पनि ठीक छैन, नयाँ जोगीहरू पनि गतिला छैनन्।”
“राजा आउ, देश बचाऊ।”
“नेताहरू विदेशी स्वार्थका एजेन्ट हुन्।”
“तीस वर्षमा के विकास भयो?”

यी वाक्यहरू भावनात्मक विस्फोट मात्र होइनन् । यी व्यवस्थाप्रतिको निराशाका संकेत हुन् ।

गणतन्त्र स्थापना हुँदा नागरिकले अपेक्षा गरेका थिए—सुशासन, रोजगारी, उद्योग, शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार । तर तीन दशकपछि पनि आधारभूत प्रश्नहरू उस्तै छन् भन्ने धारणा व्यापक छ । उद्योगधन्दा किन बढेनन् ? रोजगारीका अवसर किन सिमित रहे ? युवा किन विदेश पलायन भए ? यस्ता प्रश्नहरू टिप्पणीहरूमा बारम्बार दोहोरिएका छन् ।

राजनीतिक दलहरूप्रति अविश्वास उल्लेखनीय छ । गठबन्धनको समीकरण, विचारधाराको अदला–बदली र चुनावी सम्झौताहरूलाई धेरैले “जनतालाई झुक्याउने खेल” का रूपमा लिएका छन् । २०७९ को निर्वाचनपछि बनेका समीकरणहरूलाई लिएर असन्तोष झल्किन्छ । कम्युनिस्ट र कांग्रेस दुवैप्रति समान रूपमा आलोचना देखिन्छ ।

यही असन्तोषबीच राजतन्त्रप्रतिको भावनात्मक समर्थन पनि देखिएको छ । यो समर्थन संरचनागत बहसका आधारमा भन्दा बढी निराशाबाट जन्मिएको देखिन्छ । जब वर्तमान प्रणालीमाथि भरोसा कमजोर हुन्छ, विगतको स्थायित्व स्मृतिमा आकर्षक देखिन थाल्छ । इतिहासले देखाएको छ—असन्तुष्ट समाजले कहिलेकाहीँ समाधान वर्तमानमा होइन, अतीतमा खोज्छ ।

तर यहाँ मुख्य कुरा राजतन्त्रको पुनर्स्थापना हो कि होइन भन्ने होइन । मुख्य कुरा हो—किन यस्तो भावना बलियो बन्दैछ ? यदि नागरिकले गणतन्त्रलाई आफ्नो जीवनस्तर सुधार्ने साधन ठानेका थिए भने, अहिले त्यो अपेक्षा किन कमजोर भयो ?

टिप्पणीहरूमा राष्ट्रवादको भावनात्मक स्वर पनि देखिन्छ । गीतका पंक्तिहरू उद्धृत गर्दै अस्मिताको कुरा उठाइएको छ । यसले केवल सांस्कृतिक आग्रह होइन, राजनीतिक अस्थिरताप्रतिको चिन्ता पनि झल्काउँछ । नागरिकलाई लाग्न थालेको छ—देशको दिशा स्पष्ट छैन ।

युवापलायन अर्को केन्द्रीय विषय बनेको छ । “आफ्नै देशमा भविष्य नदेखेर युवा किन विदेश गए ?” भन्ने प्रश्न टिप्पणीहरूमा तीव्र रूपमा उठेको छ । विकास, रोजगारी र अवसरको अभावलाई व्यवस्था असफलताको प्रमाणका रूपमा हेरिएको छ ।

सामाजिक सञ्जालका टिप्पणीहरूलाई सामान्य आवेग ठान्नु सजिलो हुन्छ । तर ती लोकतन्त्रका लागि चेतावनी हुन सक्छन् । जब ठूलो संख्यामा नागरिकहरूले सबै दलप्रति अविश्वास व्यक्त गर्छन् र वैकल्पिक संरचनाको नाम उच्चारण गर्छन्, त्यो केवल ट्रेन्ड होइन—राजनीतिक संकेत हो ।

यसले तीनवटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ ।
पहिलो, के वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वले जनविश्वास गुमाइसकेको छ ?
दोस्रो, के विकास र सुशासनका मुद्दा घोषणापत्रमै सीमित भएका छन् ?
तेस्रो, के निराश नागरिकहरू भावनात्मक समाधानतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् ?

लोकतन्त्र केवल संवैधानिक संरचना होइन, विश्वासको प्रणाली हो । विश्वास कमजोर हुँदा व्यवस्था बलियो देखिँदैन । व्यवस्था बलियो नदेखिँदा नागरिक विकल्प खोज्छ । त्यो विकल्प यथार्थवादी होस् वा भावनात्मक, त्यसको जन्म असन्तोषबाट हुन्छ ।

टिप्पणीहरूमा देखिएको प्रवृत्ति गणतन्त्रको अस्वीकार मात्र होइन; यो यसको अपूर्णताप्रतिको प्रश्न हो । यदि राजनीतिक दलहरूले यसलाई केवल क्षणिक भावनात्मक प्रतिक्रिया ठानेर बेवास्ता गरे भने, समस्या गहिरिँदै जान सक्छ ।

लोकतन्त्रलाई जोगाउने उपाय आलोचनालाई दबाउनु होइन, आत्मसुधार गर्नु हो ।

अन्ततः टिप्पणीहरूले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएका छन्—नागरिक अब आश्वासन होइन, परिणाम खोजिरहेका छन् ।

राजनीतिक नेतृत्वका लागि प्रश्न सीधा छ :
निराशालाई नारा बनाएर टार्ने, कि त्यसको जरोमा पुगेर सुधार गर्ने ?

सामाजिक सञ्जालको आवेग क्षणिक हुन सक्छ । तर त्यसले देखाएको असन्तोष दीर्घकालीन छ । यदि यसलाई समयमै सम्बोधन गरिएन भने, बहस केवल टिप्पणीमै सीमित रहने छैन; त्यो व्यवस्थामाथिको गहिरो प्रश्नमा परिणत हुन सक्छ ।