विष्णुकुमार प्रसाईं
बरिष्ठ पत्रकार तथा राजनीतिक विश्लेषक

नेपालमा आज “राजनीति” भन्ने शब्द केवल सत्ता, चुनाव र नेतामा सीमित छैन। यो अब डर, अविश्वास र अनुत्तरित प्रश्नहरूको जालो बनेको छ। राज्यका सबै अंगहरू क्रमशः कमजोर बनाइँदै गएको आभास जनताले गर्न थालेका छन्। जब राज्य कमजोर हुन्छ, तब आगो बल्छ, हल्ला फैलिन्छ र शंकाले शासन गर्छ।

सिंहदरबार जलाइएको घटना केवल एउटा आगजनीको समाचार थिएन। त्यो राज्यको मुटुमाथि लागेको आगो थियो। यस्तो संवेदनशील स्थानमा आगो लाग्नु संयोग मात्र हो कि योजनाबद्ध? प्रश्न आजसम्म खुला छ। आगो आफैं बल्दैन, कसैले सल्काउनै पर्छ। तर त्यो सल्काउने हात को थियो भन्ने प्रश्नमा राज्य मौन देखियो। मौनता कहिलेकाहीँ जवाफभन्दा खतरनाक हुन्छ।

यस्तै, पछिल्लो समय सार्वजनिक बहसमा आएको अर्को गम्भीर प्रसङ्ग छ—विदेशी गुप्तचर निकायसँग जोडिएका कथनहरू। “RAW का एजेन्टले फलानो नेतालाई प्रधानमन्त्री भने” भन्ने कुरा प्रमाणित भएन होला, तर यसरी विदेशी शक्तिको नाम जोडिनु आफैंमा शंकास्पद संकेत हो। राजनीति केवल प्रमाणले होइन, सन्देशले पनि चल्छ। र यस्ता सन्देशहरूले जनमानसमा अविश्वासको बीउ रोप्छन्।

अझ पीडादायी कुरा त न्यायसँग जोडिएको छ। ७८ जना नागरिकको मृत्यु भएको घटनापछि पनि न्यायिक तहबाट स्पष्ट, बलियो र नैतिक हस्तक्षेप देखिएन। प्रधान न्यायाधीशजस्तो संवैधानिक पद मौन रहँदा राज्यका सबै संरचनाहरू एकैचोटि कमजोर भएको अनुभूति हुन्छ। मरेका नागरिकको न्यायभन्दा जिउँदाको राजनीतिक सन्तुलन प्राथमिकतामा परेको देखिनु खतरनाक संकेत हो।

यही परिवेशमा नयाँ पात्रहरू उदाउँछन्। जनता उनीहरूमा समाधान होइन, मुक्ति खोज्न थाल्छन्। तर इतिहासले बारम्बार देखाएको छ—जब व्यक्ति प्रणालीभन्दा ठूलो बनाइन्छ, तब समस्या झन् जटिल बन्छ। व्यक्ति चाहे इमानदार होस् वा सक्षम, संस्थागत नियन्त्रण बिना शक्ति पाएपछि प्रयोग हुने सम्भावना सधैं रहन्छ।

सबैभन्दा ठूलो खतरा प्रश्न नगर्ने समर्थन हो। आलोचनालाई देशद्रोह ठान्ने मानसिकता। जब प्रश्न सोध्ने अधिकार हराउँछ, त्यहीँ लोकतन्त्रको मृत्यु सुरु हुन्छ। कुनै पनि नेता, कुनै पनि पात्र आलोचनाभन्दा माथि हुन सक्दैन। पारदर्शिता र जवाफदेहिता बिना शक्ति सुरक्षित हुँदैन।

नेपालको समस्या व्यक्ति होइन, संरचना हो। सिंहदरबारमा लागेको आगो, विदेशी गुप्तचरको हल्ला, सामूहिक मृत्यु र न्यायिक मौनता—यी सबै एउटै रोगका लक्षण हुन्। रोग नचिनीकन औषधि फेरिरहँदा बिरामी बाँच्दैन।

आज हामीले निर्णय गर्नैपर्छ—भावनाले होइन, विवेकले। नारा होइन, संरचनाले। देवता होइन, जवाफदेह प्रणालीले। नत्र इतिहास फेरि दोहोरिन्छ, अनुहार मात्र बदलिन्छ।